Bergamotka – co to jest i jakie ma właściwości?

Bergamotka to przede wszystkim cytrus Citrus bergamia, którego skórka dostarcza aromatycznego olejku używanego między innymi w herbacie Earl Grey. Jej związki, takie jak linalol, flawonoidy i bergapten, są badane pod kątem wpływu na zapach, skórę oraz gospodarkę lipidową. Sprawdź, jak odróżnić cytrus od pysznogłówki i na co uważać podczas stosowania olejku.

Bergamotka – owoc czy kwiat?

Nazwa bergamotka opisuje dwie różne rośliny. W botanice najczęściej oznacza Citrus bergamia – niewielkie drzewo cytrusowe uprawiane głównie w Kalabrii, czyli w południowych Włoszech. W ogrodnictwie tą samą nazwą określa się pysznogłówkę, której łacińska nazwa brzmi Monarda didyma.

Obie rośliny mają intensywny aromat, lecz nie są ze sobą blisko spokrewnione. Pomyłka może mieć znaczenie, gdy szukasz olejku, owocu albo rośliny do ogrodu. Cytrus dostarcza skórkę, sok i olejek eteryczny, natomiast pysznogłówka jest byliną ozdobną wykorzystywaną także do przygotowywania naparów.

Jak wygląda Citrus bergamia?

Drzewko osiąga do 5 metrów wysokości. Ma wąskie liście oraz drobne, białe kwiaty o słodkim zapachu. Jego owoc przypomina małą pomarańczę, choć zwykle ma lekko spłaszczony lub gruszkowaty kształt i dorasta do 8 centymetrów średnicy.

Skórka przyjmuje odcień żółtozielony, a miąższ jest kwaśny i gorzki. Z tego powodu owocu nie jada się powszechnie na surowo. Największą wartość użytkową ma skórka, z której pozyskuje się olejek przez wyciskanie na zimno lub inne metody ekstrakcji.

Skąd bierze się zapach bergamotki?

Aromat jest świeży, cytrusowy, lekko pikantny i jednocześnie kwiatowy. Taki profil zapachowy wyróżnia bergamotkę spośród wielu innych cytrusów. W olejku występują między innymi limonen, octan linalylu oraz linalol, który należy do najważniejszych związków aromatycznych tej rośliny.

Olejek bergamotowy znalazł zastosowanie w perfumerii, kosmetyce i aromaterapii. Łączy się z nutami kwiatowymi, ziołowymi i drzewnymi, dlatego często stanowi element kompozycji zapachowych. W aromaterapii jego woń bywa wykorzystywana podczas odpoczynku i łagodzenia napięcia, choć reakcja na zapach pozostaje indywidualna.

Dlaczego bergamotka jest w herbacie Earl Grey?

Herbata Earl Grey nie zawiera kawałków owocu. Jej charakterystyczny smak i zapach pochodzi z olejku otrzymywanego ze skórek cytrusa albo z kompozycji aromatyzującej. W zależności od receptury stosuje się olejek naturalny lub aromat uzyskany inną metodą.

Jakie związki zawiera bergamotka?

Skład chemiczny zależy od części rośliny oraz sposobu przetworzenia. Skórka jest źródłem olejku eterycznego, a sok i ekstrakty zawierają polifenole oraz bioflawonoidy cytrusowe. Wśród opisywanych substancji znajdują się:

• naryngina i neoeriocytryna, należące do flawonoidów,
• brutieridyna i melitydyna, analizowane w badaniach nad lipidami,
• linalol, limonen i octan linalylu, odpowiadające za aromat,
• furanokumaryny, w tym bergapten, wykazujący działanie fotouczulające.

Polifenole mogą wykazywać właściwości antyoksydacyjne i przeciwzapalne. Nie oznacza to jednak, że sam owoc lub olejek zastępuje leczenie. Działanie zależy od dawki, rodzaju preparatu i zawartości konkretnych składników.

Bergamotka a cholesterol i gospodarka lipidowa

Zainteresowanie bergamotką wynika między innymi z obecności specyficznych flawonoidów. Badacze analizują ich wpływ na procesy zachodzące w komórkach wątroby, stres oksydacyjny oraz metabolizm tłuszczów. Ten kierunek dotyczy przede wszystkim ekstraktów i wyizolowanych frakcji, a nie zwykłego picia herbaty Earl Grey.

Szczególną uwagę poświęca się frakcji polifenolowej bergamotki, określanej skrótem BPF. Publikacje opisują jej potencjalne znaczenie przy hiperlipidemii, czyli podwyższonym poziomie lipidów we krwi. Wyniki nie są jednak całkowicie jednolite, ponieważ badania różnią się czasem trwania, liczebnością grup i zastosowanym preparatem.

Co oznacza standaryzacja ekstraktu?

Standaryzacja informuje, ile określonych substancji znajduje się w ekstrakcie. W części materiałów badawczych analizowano preparaty zawierające 25% bioflawonoidów cytrusowych. Taki zapis nie oznacza automatycznie tej samej dawki w każdym środku, ponieważ znaczenie mają także masa ekstraktu, sposób jego uzyskania i pozostałe składniki.

Badania nad BPF obejmują możliwy wpływ na cholesterol LDL, cholesterol HDL i trójglicerydy. Pojawiają się także doniesienia dotyczące poziomu glukozy, insulinooporności oraz procesów zapalnych. Są to kierunki badań, a nie potwierdzenie, że bergamotka leczy hiperlipidemię lub cukrzycę.

Wynik badania dotyczącego ekstraktu nie może być automatycznie odnoszony do świeżego owocu, herbaty ani samego olejku eterycznego.

Jak stosuje się olejek bergamotowy?

Olejek wykorzystuje się głównie w perfumach, kosmetykach, aromaterapii i produktach zapachowych. W preparatach pielęgnacyjnych może nadawać kompozycji świeży aromat, a obecność linalolu wiąże się z analizowanymi właściwościami przeciwdrobnoustrojowymi. Nie należy jednak nakładać nierozcieńczonego olejku bezpośrednio na skórę.

Do zastosowania zewnętrznego trzeba połączyć go z olejem bazowym lub gotowym kosmetykiem zgodnie z instrukcją producenta. Przy cerze wrażliwej rozsądna jest próba na małym fragmencie skóry. Osoby z atopowym zapaleniem skóry, alergiami lub przewlekłymi chorobami powinny skonsultować taki sposób użycia z lekarzem.

Fototoksyczność i bergapten

Bergapten, należący do furanokumaryn, może zwiększać wrażliwość skóry na promieniowanie UV. Kontakt olejku ze skórą, a następnie ekspozycja na słońce, może wywołać fototoksyczność, czyli podrażnienie, zaczerwienienie albo przebarwienia.

Dlatego po zastosowaniu preparatu z olejkiem bergamotowym nie należy wystawiać miejsca aplikacji na intensywne światło. Szczególną ostrożność zachowaj latem, podczas urlopu i przy korzystaniu z lamp emitujących promieniowanie UV. Reakcja nie musi wystąpić u każdej osoby, lecz ryzyko zależy od stężenia oraz składu olejku.

Czy bergamotka może wchodzić w interakcje z lekami?

Furanokumaryny i inne składniki cytrusów mogą wpływać na metabolizm niektórych leków. Dotyczy to zwłaszcza preparatów przyjmowanych przewlekle, między innymi z powodu chorób serca, zaburzeń lipidowych lub cukrzycy. Jeśli stosujesz leki na stałe, przed użyciem skoncentrowanego ekstraktu albo olejku zapytaj lekarza lub farmaceutę.

Materiał o bergamotce ma charakter edukacyjny. Nie zastępuje diagnozy, terapii ani indywidualnej porady medycznej, szczególnie w ciąży, u dzieci, seniorów i osób z chorobami przewlekłymi.