Pod panelami fotowoltaicznymi najlepiej sadzić rośliny tolerujące półcień i okresowe ograniczenie światła, między innymi maliny, truskawki, sałaty, szpinak oraz wybrane zioła. Cień może zmniejszać parowanie, łagodzić stres termiczny i chronić uprawy przed gradem lub ulewnym deszczem, ale nie każda roślina zareaguje na niego korzystnie.
Dlaczego uprawa pod panelami może się opłacać?
Agrowoltaika, nazywana też Agri-PV, łączy produkcję energii z użytkowaniem rolniczym tego samego terenu. Panele montuje się wyżej niż w standardowej instalacji naziemnej, aby pod konstrukcją można było prowadzić uprawę, nawadnianie i prace pielęgnacyjne.
Przestrzeń pod modułami ma odmienny mikroklimat. Częściowe zacienienie ogranicza nagrzewanie gleby i liści, a mniejsze nasłonecznienie obniża transpirację, czyli utratę wody przez roślinę. W badaniu upraw malin pod panelami odnotowano około 24% mniejsze zużycie wody w okresie lipiec–sierpień. Wynik ten dotyczył konkretnej instalacji i warunków, dlatego nie należy traktować go jako stałej wartości dla każdej uprawy.
Moduły mogą też chronić rośliny przed bezpośrednim słońcem, gradem i intensywnym deszczem. Nie oznacza to jednak, że cień zawsze poprawia plon. Rośliny światłolubne, takie jak kukurydza, mogą rozwijać się słabiej przy zbyt dużym ograniczeniu światła.
Na co zwrócić uwagę przed sadzeniem?
Najpierw trzeba ocenić stanowisko, a dopiero później dobierać gatunki. Znaczenie ma nie tylko ilość cienia, lecz także jego rozkład w ciągu dnia, rodzaj gleby, możliwość nawadniania i sposób prowadzenia prac.
Światło PAR to zakres promieniowania wykorzystywany przez rośliny w fotosyntezie. Moduły półprzezroczyste mogą przepuszczać część tego światła, lecz gęsto ustawione panele ograniczą je znacznie bardziej niż konstrukcja z większymi odstępami. W praktyce trzeba obserwować, czy rośliny otrzymują rozproszone światło przez wystarczającą część dnia.
Przed wyborem gatunków sprawdź następujące warunki:
- Wysokość konstrukcji – niskie panele ograniczają wzrost roślin i utrudniają pielęgnację. W uprawach ogrodowych wystarczy konstrukcja dopasowana do wysokości roślin, natomiast w gospodarstwie potrzebna jest także przestrzeń dla sprzętu.
- Dostęp do światła PAR – sprawdź, czy cień jest częściowy, czy niemal całkowity. Zbyt gęste moduły mogą ograniczyć fotosyntezę.
- Wilgotność i typ gleby – mniejsze parowanie nie zastępuje nawodnienia. Zastoiska wody pod panelami mogą sprzyjać chorobom korzeni.
- Dostęp do wody i maszyn – rzędy roślin powinny umożliwiać podlewanie, pielenie, zbiór i serwis konstrukcji.
- Wentylacja – stabilniejsza temperatura nie oznacza braku ryzyka chorób grzybowych. Zbyt gęste nasadzenia i słaby przepływ powietrza zwiększają wilgotność liści.
W małym ogrodzie można wykorzystać istniejącą instalację naziemną i sadzić niskie rośliny w pasach między podporami. Przy większych projektach wysokość, rozstaw oraz przepuszczalność modułów trzeba zaplanować razem z agrotechnikiem. W instalacjach profesjonalnych konstrukcja powinna uwzględniać używane maszyny, a nie tylko potrzeby samych roślin.
Co posadzić pod panelami fotowoltaicznymi?
Najlepszym punktem wyjścia są gatunki, które dobrze znoszą półcień i korzystają z mniejszego stresu cieplnego. W warunkach polskich szczególnie interesujące są owoce jagodowe, warzywa liściaste i zioła. Dobór odmiany nadal ma znaczenie, ponieważ tolerancja na ograniczone światło różni się między roślinami.
| Gatunek | Wpływ cienia | Główna korzyść |
|---|---|---|
| Maliny | Częściowy cień może ograniczać przegrzewanie pędów i owoców. | Mniejszy stres termiczny oraz stabilniejsze warunki dojrzewania. |
| Truskawki | Rozproszone światło chroni liście i owoce przed nadmiernym nagrzewaniem. | Mniejsze parowanie wody i ochrona przed ekstremalną pogodą. |
| Sałata | Dobrze znosi półcień, zwłaszcza podczas upałów. | Mniejsze ryzyko więdnięcia i wybijania w pęd kwiatostanowy. |
| Szpinak | Preferuje chłodniejsze stanowisko niż wiele warzyw plonujących w pełnym słońcu. | Dłuższy okres przydatności liści w czasie wysokich temperatur. |
| Mięta | Rośnie w półcieniu, przy zachowaniu wilgotnego podłoża. | Mniejsze zapotrzebowanie na częste podlewanie w upalne dni. |
| Bazylia | Potrzebuje światła, ale częściowa ochrona może ograniczyć stres cieplny. | Ochrona delikatnych liści przed przesuszeniem i poparzeniem. |
Maliny i truskawki należą do najlepiej udokumentowanych przykładów upraw pod osłonami Agri-PV. W projekcie badawczym w Holandii pod panelami uprawiano maliny, a testy obejmowały także porzeczki, borówki, jeżyny i truskawki. Wyniki wskazywały na stabilniejszy klimat oraz mniejszą presję części problemów związanych z wysoką temperaturą.
Warzywa liściaste są dobrym wyborem do niższych konstrukcji, szczególnie w ogrodzie lub na małej działce. Sałata i szpinak nie wymagają tak dużej ilości światła jak kukurydza, pomidory wysokie czy większość zbóż. Trzeba jednak zapewnić regularne podlewanie, ponieważ cień ogranicza parowanie, ale nie usuwa potrzeb wodnych roślin.
Mięta dobrze nadaje się do wilgotniejszych, półcienistych miejsc, choć należy kontrolować jej rozrastanie. Bazylia wymaga więcej światła niż mięta, dlatego sprawdzi się przy konstrukcji o luźnym rozstawie lub przy krawędziach, gdzie dociera więcej promieni słonecznych.
Wśród roślin tolerujących półcień można rozważyć także:
- porzeczki czerwone i czarne, jeśli gleba oraz wysokość konstrukcji pozwalają na rozwój krzewów,
- borówki, pod warunkiem zapewnienia kwaśnego podłoża i właściwej wilgotności,
- jeżyny prowadzone na podporach, gdy nie kolidują z konstrukcją paneli,
- niskie warzywa liściaste i zioła dobierane do lokalnego poziomu światła.
Nie sadź pod gęsto ustawionymi panelami roślin wymagających pełnego słońca. W przypadku pomidorów, papryki, kukurydzy czy winorośli powodzenie zależy od przepuszczalności modułów, wysokości instalacji i równomiernego rozkładu cienia. Sam fakt, że roślina dobrze rośnie w ogrodzie, nie oznacza, że poradzi sobie pod konkretną instalacją.
Rośliny dla zapylaczy i bioróżnorodności
Przestrzeń pod panelami nie musi służyć wyłącznie produkcji żywności. Można przeznaczyć ją na niskie rośliny rodzime i gatunki miododajne, które tworzą siedlisko dla pszczół, trzmieli oraz innych owadów.
Dobrym przykładem jest czosnek niedźwiedzi. Preferuje stanowiska cieniste lub półcieniste, wilgotną i próchniczną glebę oraz kwitnie zwykle w kwietniu i maju. To okres, w którym zapylacze potrzebują już pokarmu, ale oferta kwitnących roślin nie jest jeszcze tak duża jak latem.
Czosnek najlepiej sadzić w większych, zwartych grupach. Pojedyncze rośliny są mniej widoczne dla owadów, natomiast większe skupisko tworzy wyraźne źródło nektaru i pyłku. W odpowiednich warunkach gatunek może się naturalizować i stopniowo rozrastać. Należy korzystać z materiału pochodzącego z legalnej uprawy, ponieważ dziko rosnący czosnek niedźwiedzi podlega ochronie.
Poza czosnkiem można tworzyć niskie łąki z rodzimych dzikich kwiatów, o ile nie zasłaniają modułów i nie utrudniają przejazdu. Dobór gatunków powinien uwzględniać termin kwitnienia, wysokość roślin oraz warunki glebowe. Dzięki temu nasadzenia mogą zapewniać pokarm przez dłuższy okres, zamiast kwitnąć tylko przez kilka tygodni.
Najważniejszy jest dobór do konkretnego stanowiska
Jeśli pod panelami jest dużo rozproszonego światła, wilgotna gleba i możliwość swobodnego podlewania, zacznij od truskawek, malin, sałaty, szpinaku lub mięty. Przy większej instalacji uwzględnij wysokość konstrukcji i przejazd maszyn, a przy nasadzeniach ekologicznych pozostaw miejsce na zwarte grupy rodzimych roślin dla zapylaczy.
Agrowoltaika nie zapewnia automatycznie większych plonów. Jej zaletą jest możliwość ograniczenia stresu cieplnego i parowania wody, ale efekt zależy od gatunku, odmiany, gleby, konstrukcji oraz lokalnego klimatu. Najlepsze rezultaty daje projektowanie paneli i upraw jako jednego systemu.
