Fasola z orzełkiem – uprawa, właściwości, jak gotować?

Fasola z orzełkiem to karłowa odmiana fasoli zwykłej, wysiewana do gruntu po połowie maja i gotowana po namoczeniu przez 8–12 godzin. Jej białe, podłużne nasiona mają wiśniowo-czerwone znamię przypominające orła. Sprawdź, jak ją uprawiać, przechowywać i wykorzystać w kuchni.

Fasola z orzełkiem – co ją wyróżnia?

Polska fasola z orzełkiem, nazywana także fasolą niepodległości, należy do gatunku Phaseolus vulgaris. Jest odmianą karłową, więc nie tworzy pędów wspinających się i nie wymaga podpór. Rośliny osiągają zwykle 35–50 cm wysokości, mają wzniesiony pokrój oraz biało-kremowe kwiaty.

Nasiona są białe lub kremowe, błyszczące, twarde i lekko spłaszczone. Osiągają 15–20 mm długości oraz 8–10 mm szerokości. Po stronie brzusznej widnieje wiśniowo-czerwone znamię w kształcie ptaka z rozpostartymi skrzydłami, niekiedy z dodatkową kreską przypominającą koronę. Masa tysiąca nasion wynosi około 640 g.

Charakterystyczny wzór może stać się bledszy przy niesprzyjającej pogodzie lub błędach uprawowych. Odmiana nie krzyżuje się łatwo z innymi fasolami, choć przy pozyskiwaniu nasion dobrze zachować odstęp od innych roślin tego samego gatunku.

Skąd pochodzi fasola niepodległości?

Forma nasion z orlim znamieniem była znana w Europie Wschodniej, Środkowej i Południowej już w XIX wieku. Podobne fasole spotyka się na Łotwie i Sycylii, jednak tylko w Polsce znak zyskał silne skojarzenie z godłem oraz patriotyzmem.

W okresie zaborów polska drobna szlachta i chłopi uprawiali ją jako symbol przywiązania do polskości. Na terenach zaboru rosyjskiego carat zakazywał jej hodowli, a nasiona sadzono potajemnie między ziemniakami. Za złamanie zakazu groziły surowe kary, w tym chłosta.

W XX wieku odmiana niemal zniknęła z powszechnej uprawy. Zachowane nasiona odnaleziono w kilku regionach kraju, między innymi w gospodarstwach Małopolski i Sądecczyzny. Ich dokumentowaniem zajmowała się ekspedycja Zakładu Zasobów Genowych Instytutu Ogrodnictwa w Skierniewicach, który przechowuje także nasiona z paszportem.

21 września 2010 roku Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi wpisało ją na listę produktów tradycyjnych. W 2017 roku trafiła do Arki Smaku Slow Food jako lokalna, zanikająca odmiana wymagająca ochrony. Współcześnie uprawia się ją między innymi na Lubelszczyźnie, Mazowszu, w Wielkopolsce, Małopolsce, na Kujawach i Dolnym Śląsku.

Jak uprawiać fasolę z orzełkiem?

To roślina ciepłolubna. Nasiona wysiewaj bezpośrednio do gruntu w drugiej połowie maja, gdy minie ryzyko przymrozków, a ziemia ogrzeje się do co najmniej 10–12°C. Słoneczne, osłonięte od silnego wiatru stanowisko powinno otrzymywać 6–8 godzin bezpośredniego światła dziennie.

Siew nasion

Przy siewie pojedynczym umieszczaj ziarna co około 10 cm, na głębokości 3–4 cm. Możesz też zastosować siew gniazdowy – włóż 2–3 nasiona do jednego dołka, zachowując odstępy około 30 cm. Rzędy powinny dzielić się odległością mniej więcej 40 cm.

W innym układzie ogrodniczym sprawdza się głębokość około 5 cm i rozstawa 20–30 cm między gniazdami. Fasola szybko wschodzi w nagrzanej glebie, ale zbyt wczesny siew naraża młode rośliny na zahamowanie wzrostu.

Gleba i podlewanie

Najlepsze podłoże jest przepuszczalne, próchniczne i zasobne, o pH 6,0–7,0. Przed siewem można wymieszać je z kompostem. Fasola wiąże azot atmosferyczny dzięki bakteriom brodawkowym, dlatego nie potrzebuje dużych dawek nawozów azotowych.

Podlewaj regularnie, zwłaszcza podczas kwitnienia i zawiązywania strąków. Ziemia powinna pozostawać lekko wilgotna, lecz nie mokra. W czasie suszy podlewanie 2–3 razy w tygodniu zwykle wystarcza, najlepiej rano lub wieczorem, bez moczenia liści.

Sąsiedztwo na grządce

Dobór roślin obok fasoli może ułatwić utrzymanie zdrowej uprawy. Za dobre sąsiedztwo uznaje się:

• buraki ćwikłowe,
• ogórki i dynie,
• pomidory, ziemniaki oraz kukurydzę,
• seler, aksamitki i nagietki,
• cząber oraz szałwię.

Cebula, czosnek, por i koper włoski mogą hamować wzrost fasoli. Ostrożność zachowaj także przy grochu i innych bobowatych. Na to samo miejsce nie wracaj z fasolą częściej niż co 3–4 lata, ponieważ ogranicza to nagromadzenie chorób i szkodników.

Kiedy zbierać nasiona i jak je przechowywać?

Strąki przeznaczone na suche ziarno dojrzewają zwykle we wrześniu lub październiku, mniej więcej trzy miesiące po siewie. Zbiór rozpocznij, gdy łuski zbrązowieją, wyschną i zaczną się lekko otwierać. Młode, jeszcze zielone strąki można zebrać wcześniej i potraktować jak fasolkę szparagową.

Po wymłóceniu nasiona trzeba dokładnie dosuszyć. Przechowuj je w suchym, chłodnym i przewiewnym miejscu, najlepiej w szczelnym pojemniku chroniącym przed wilgocią oraz szkodnikami. Pędy warto ściąć tuż nad ziemią, a korzenie pozostawić w glebie – ich brodawki nadal wzbogacają podłoże w związki azotu.

Odmiana przeznaczona na suche ziarno potrzebuje pełnego dojrzewania strąków. Zbyt wczesny zbiór obniża trwałość nasion podczas przechowywania.

Jak gotować fasolę z orzełkiem?

Suche nasiona zalej dużą ilością zimnej wody i pozostaw na 8–12 godzin. Po namoczeniu odlej płyn, przepłucz ziarna, zalej świeżą wodą i gotuj na małym ogniu do miękkości. Czas zależy od wieku oraz stopnia wysuszenia fasoli, dlatego twardość sprawdzaj pod koniec gotowania.

Podczas obróbki cieplnej orzełek nie znika, ale staje się mniej wyraźny. Woda może przybrać intensywny bordowy kolor. Kremowa konsystencja i łagodny, typowy smak fasoli pasują do zup, gulaszy, past, sałatek oraz dań jednogarnkowych.

Wartości odżywcze

W 100 g suchego produktu znajduje się około 21,4 g białka, 15,7 g błonnika i 288 kcal. Fasola dostarcza również potasu, wapnia, fosforu, magnezu, żelaza oraz witamin B1 i B2. Dzięki zawartości białka roślinnego może zastępować mięso w wielu posiłkach wegetariańskich.

Do potraw możesz dodać warzywa korzeniowe, pomidory, cząber albo majeranek. Wigilijna fasola, zupa, pasta kanapkowa i sałatka to cztery różne sposoby wykorzystania tej samej odmiany. Najważniejsze pozostaje właściwe namoczenie, ponieważ suche ziarna bez tego zabiegu gotują się znacznie dłużej.