Ile żyją szerszenie? Cykl życia i ciekawostki

Szerszeń europejski żyje od kilku tygodni do około roku, w zależności od tego, czy jest robotnicą, samcem czy królową szerszeni. Kolonia funkcjonuje zwykle od wiosny do jesieni, a zimę przeżywają jedynie zapłodnione samice. Jeśli chcesz lepiej zrozumieć, ile żyją szerszenie, jak wygląda ich cykl życia i co naprawdę dzieje się w gnieździe szerszeni, przeczytaj ten poradnik do końca.

Jak długo żyją szerszenie w zależności od roli w kolonii?

Długość życia szerszeni jest ściśle związana z tym, jaką funkcję pełni dany osobnik w kolonii. Inaczej żyje robotnica, inaczej samiec, a zupełnie inaczej królowa. W jednym sezonie przez gniazdo przewija się wiele pokoleń, choć sama kolonia istnieje tylko kilka miesięcy.

Robotnice, czyli sterylne samice, żyją najczęściej 3–5 tygodni. Ich organizm pracuje na najwyższych obrotach – od rana do wieczora budują gniazdo, karmią larwy, regulują temperaturę wewnątrz i bronią wejścia. Ta nieustanna aktywność sprawia, że zużywają się bardzo szybko. W sprzyjających warunkach pojedyncza robotnica może dożyć nawet około dwóch miesięcy, ale w praktyce rzadko do tego dochodzi.

Samce, zwane trutniami, żyją jeszcze krócej. W sezonie ich zadanie ogranicza się do jednego – zapłodnić młode królowe. Po locie godowym giną zwykle po kilku dniach, maksymalnie po kilku tygodniach, często zanim pojawią się pierwsze jesienne chłody. Z kolei królowa szerszeni jest jedynym osobnikiem, który może dożyć nawet 12 miesięcy, bo zimuje w ukryciu i przeżywa całą zimę.

W jednej kolonii szerszeni europejskich zazwyczaj żyje 100–400 osobników, ale w szczycie sezonu liczebność może sięgnąć nawet kilkuset dorosłych owadów jednocześnie.

Jak wygląda cykl życia szerszeni od jaja do dorosłego owada?

Cykl życia szerszeni to przykład pełnego przeobrażenia – od jaja, przez larwę i poczwarkę, aż po dorosłego osobnika. Cały proces, przy dobrej pogodzie i dostępie do pokarmu, trwa około miesiąca. Dla wielu osób zaskoczeniem jest, jak szybko z maleńkiego jaja powstaje duży, imponujący owad.

Etap jaja

Sezon zaczyna jedna, samotna samica, która przetrwała zimę. Wiosną, gdy temperatury stabilnie przekraczają około 10°C, królowa opuszcza kryjówkę i zaczyna budować pierwsze komórki w nowym gnieździe. Do tych komórek składa jaja długości około 1,5 mm. Jaja są przytwierdzone do ścianek komórek i przez kilka dni pozostają nieruchome, aż zaczyna się rozwój larwy.

Larwy i karmienie potomstwem

Po 5–8 dniach z jaj wykluwają się beznogie, białe larwy. Nie potrafią same pobierać pokarmu, więc są całkowicie zależne od dorosłych. Na początku całą opiekę sprawuje królowa, później zastępują ją robotnice. Larwy dostają wysokoenergetyczną dietę złożoną z rozdrobnionych owadów – much, komarów, gąsienic czy innych szkodników ogrodowych. Dzięki temu szerszeń europejski działa jak naturalny „odkurzacz” dla wielu uciążliwych insektów.

W czasie 12–15 dni larwa przechodzi do pięciu stadiów rozwojowych, szybko rośnie i gromadzi zapasy energii. Im więcej białka dostarczą robotnice, tym szybciej zakończy się ten etap i tym mocniejszy będzie powstały osobnik. Niedobór pokarmu spowalnia rozwój, a w skrajnych sytuacjach prowadzi do śmierci części larw.

Poczwarka – cicha przemiana

Gdy larwa osiąga pełny rozmiar, przędzie cienką przegrodę i zamyka się w komórce. Rozpoczyna się faza poczwarki, trwająca zwykle 13–15 dni. W tym czasie wewnątrz zachodzą intensywne procesy: tworzą się skrzydła, aparat gębowy, oczy złożone i twardy pancerz. Z zewnątrz komórka wygląda niepozornie, ale w środku w kilka dni powstaje w pełni ukształtowany owad.

Dorosłe osobniki i podział ról

Po zakończeniu przepoczwarczenia z komórek wychodzą dorosłe szerszenie – najpierw robotnice. To one przejmują od królowej wszystkie prace fizyczne, dzięki czemu matka może skupić się niemal wyłącznie na składaniu jaj. W miarę rozwoju sezonu pojawia się coraz więcej robotnic, a gniazdo rozbudowuje się o nowe kondygnacje.

Późnym latem z ostatnich złożonych jaj wykształcają się samce i młode królowe. Robotnice nadal karmią larwy, ale część energii kolonii przenosi się na przygotowanie pokolenia, które przetrwa do kolejnego roku. Właśnie w tym momencie długość życia poszczególnych osobników nabiera szczególnego znaczenia – bez długowiecznej królowej cały system załamuje się po kilku miesiącach.

Jak długo żyje królowa szerszeni i co decyduje o jej przeżyciu?

Królowa szerszeni jest najważniejszym elementem kolonii i ma zupełnie inny tryb życia niż reszta owadów. Żyje około roku – od wiosennego wybudzenia z zimowego spoczynku do kolejnej jesieni. Jej zadaniem jest produkcja jaj i nadawanie tempa rozwojowi gniazda. Bez niej kolonia nie potrafi się odtworzyć.

Sezon zaczyna się, gdy zimująca samica opuszcza kryjówkę w spróchniałym pniu, szczelinie muru czy pod pokryciem dachu. Samodzielnie tworzy pierwsze miniaturowe gniazdo szerszeni, budując kilka komórek i składając tam jaja. Dopiero gdy pojawią się pierwsze robotnice, może „oddać” im wszystkie prace i skupić się na intensywnym rozrodzie.

Jedna królowa w trakcie sezonu potrafi złożyć od kilkuset do kilku tysięcy jaj, a aktywna jest od okolic kwietnia aż do jesieni tego samego roku.

O tym, czy królowa przeżyje aż do założenia nowej kolonii, decydują konkretne czynniki: dostęp do bezpiecznego miejsca zimowania, warunki pogodowe i ingerencja człowieka. Silny mróz bez ochrony, zalanie kryjówki wodą albo zastosowanie środków owadobójczych mogą przerwać jej cykl życiowy jeszcze przed kolejną wiosną.

Co dzieje się z królową jesienią?

Po wydaniu na świat młodych, zapłodnionych samic, stara królowa stopniowo słabnie. Kolonia się rozpada, robotnice giną, a gniazdo wychładza się i przestaje funkcjonować. Sama matka najczęściej nie przeżywa zimy – jej zadanie zostało już wykonane. Zimą pozostają w okolicy jedynie nowe królowe, ukryte w różnych zakamarkach.

Kiedy gniazdo szerszeni jest najaktywniejsze i jak długo funkcjonuje?

Kolonia szerszeni ma charakter sezonowy. Od założenia przez królową pierwszych komórek do całkowitego obumarcia mija zwykle około sześciu miesięcy. W polskich warunkach oznacza to czas od wiosny do późnej jesieni – mniej więcej od kwietnia do października lub początku listopada.

Największą aktywność widać w drugiej połowie lata. Gniazdo, wykonane z papierowej masy powstałej z przeżutego drewna i śliny, może mieć średnicę do 50–60 cm i kilka kondygnacji. W takim „budynku” mieszka kilkaset owadów, niekiedy nawet około 700 osobników. Widzisz wtedy intensywny ruch przy wlocie, a charakterystyczne buczenie słychać z kilku metrów.

Jak długo gniazdo pozostaje zamieszkane?

Aktywność gniazda trwa typowo około pół roku. Wraz z pierwszymi przymrozkami robotnice i samce giną, bo źle znoszą temperatury poniżej 10°C. Zostaje pokryta brunatną masą struktura, z której już nikt nie korzysta. W kolejnym sezonie to opuszczone miejsce zwykle nie jest ponownie zasiedlane – nowa królowa zakłada świeże gniazdo, choć czasem w tej samej okolicy.

Jak długo żyją szerszenie w ogrodzie i co wpływa na ich przeżywalność?

Dla właścicieli ogrodów istotne jest nie tylko to, ile żyje pojedynczy osobnik, ale też jak długo rój pozostaje w pobliżu domu. Przeżywalność całej kolonii zależy od kilku powtarzających się czynników: pogody, ilości pokarmu, lokalizacji gniazda i działań człowieka.

Ciepłe lato z dużą liczbą owadów i obfitością owoców sprzyja rozwojowi dużych kolonii. Wtedy szerszeń europejski poluje intensywnie na muchy, komary, gąsienice czy inne szkodniki ogrodowe, a jednocześnie korzysta z soków drzew i przejrzałych owoców. Przy chłodnej, deszczowej pogodzie długość życia robotnic skraca się, bo trudniej im latać i zdobywać pokarm.

Jak człowiek skraca życie kolonii?

Interwencje ludzi – mechaniczne niszczenie gniazd czy stosowanie preparatów owadobójczych – są jednym z najważniejszych czynników ograniczających czas funkcjonowania roju. Środki chemiczne rozpylane bezpośrednio na gniazdo potrafią w ciągu jednej doby doprowadzić do całkowitego upadku kolonii. Z kolei odławianie pojedynczych robotnic do pułapek ma znaczenie raczej profilaktyczne.

Jak długo po usunięciu gniazda pojawiają się jeszcze szerszenie?

Po zniszczeniu gniazda część robotnic, które były akurat poza nim, może jeszcze przez kilka godzin lub dni wracać w to miejsce. Zwykle po krótkim czasie rozlatują się i giną, bo nie mają już kolonii ani królowej. W praktyce oznacza to, że po skutecznym oprysku i usunięciu struktury aktywność szerszeni w pobliżu domu stopniowo zanika.

Czy szerszenie są niebezpieczne dla ludzi i ile razy mogą żądlić?

Strach przed szerszeniami wynika głównie z ich rozmiaru i głośnego lotu. W rzeczywistości owady te rzadko atakują bez wyraźnej przyczyny. Najbardziej niebezpieczne są w bezpośredniej okolicy gniazda oraz wtedy, gdy ktoś gwałtownie je odpędza. W takiej sytuacji agresja może być silna.

Jad szerszenia składem przypomina toksyny os i pszczół, ale zawiera wyższy procent substancji drażniących – nawet około 5% acetylocholiny, a także histaminę i inne związki. U osób zdrowych jedno użądlenie kończy się najczęściej miejscowym bólem, pieczeniem, obrzękiem i zaczerwienieniem. Zdecydowanie groźniej jest u alergików, u których nawet pojedynczy kontakt może wywołać wstrząs anafilaktyczny.

Szerszeń nie zostawia żądła w ciele ofiary – w odróżnieniu od pszczoły może żądlić wielokrotnie w trakcie życia.

Długość życia samego owada po użądleniu nie zmienia się – nie ginie tak jak pszczoła. To sprawia, że kolonia ma bardzo skuteczny system obrony gniazda. Z punktu widzenia człowieka ważne jest spokojne zachowanie w pobliżu roju: bez gwałtownych machnięć, potrącania gniazda czy zasłaniania wlotu.

Co sprzyja atakom szerszeni?

Do agresji prowadzą przede wszystkim nagłe zmiany w otoczeniu gniazda – silne wstrząsy, uderzenia w ścianę, hałas w bliskiej odległości czy intensywne, nowe zapachy (perfumy, środki chemiczne). Nawet jeśli pojedynczy owad przelatuje blisko człowieka w ogrodzie, zazwyczaj nie ma zamiaru atakować, tylko szuka źródła pokarmu lub wraca do gniazda.

Jaką rolę pełnią szerszenie w przyrodzie i kto skraca ich życie naturalnie?

Mimo że budzą lęk, szerszenie są ważnym elementem przyrody. Jako drapieżniki owadów odgrywają rolę „policji biologicznej” – regulują liczebność wielu gatunków, które w dużej liczbie stają się uciążliwe dla człowieka. Duża kolonia potrafi w sezonie wyłapać znaczne ilości much, komarów, muszek czy gąsienic.

Na samych szerszeniach także żerują inni. Naturalnym wrogiem tych owadów jest między innymi trzmielojad – ptak drapieżny z rodziny jastrzębiowatych. Rozkopuje on gniazda osowatych, wyjada larwy i dorosłe osobniki, a przed użądleniami chroni go gęsty pióropłaszcz na ciele. Dla kolonii spotkanie z takim drapieżnikiem często oznacza nagłe zakończenie sezonu.

Cykl życia szerszeni – od samotnej królowej wiosną, przez rozbudowę gniazda, aż po jesienne obumarcie kolonii – mieści się w jednym roku. Pojedyncza robotnica żyje zaledwie kilka tygodni, samiec często jeszcze krócej, ale rola tych owadów w ogrodzie i lesie jest widoczna przez cały sezon wegetacyjny. Jeśli znasz ich biologię i wiesz, ile żyją szerszenie, łatwiej ocenić realne zagrożenie i podjąć spokojne, przemyślane decyzje wobec gniazda w swoim otoczeniu.