Glifosat to nieselektywny herbicyd, który blokuje enzym EPSPS i zatrzymuje produkcję aminokwasów potrzebnych roślinom do wzrostu. Jego wpływ na zdrowie nadal budzi spór, dlatego znaczenie mają dawka, droga narażenia oraz sposób stosowania preparatu. Sprawdź, gdzie występuje, czym jest desykacja i co wiadomo o jego możliwym związku z celiakią.
Glifosat – co to jest?
Glifosat, czyli N-(fosfonometylo)glicyna, jest organicznym związkiem chemicznym należącym do herbicydów nieselektywnych. Oznacza to, że niszczy większość zielonych roślin, a nie tylko wybrany gatunek chwastu. Został zarejestrowany w Stanach Zjednoczonych w 1974 roku i od tamtej pory stał się substancją czynną wielu środków ochrony roślin.
Preparat pobierają przede wszystkim liście oraz zielone pędy. Następnie przemieszcza się on wraz z sokami roślinnymi do łodyg, korzeni, kłączy i rozłogów. Nie działa jak herbicyd doglebowy, więc nie hamuje kiełkowania nasion znajdujących się w ziemi – jego działanie dotyczy aktywnie rosnących roślin.
Jak działa enzym EPSPS?
Mechanizm polega na blokowaniu enzymu EPSPS, czyli syntazy 5-enolopirogroniano-szikimowej. Enzym ten uczestniczy w szlaku szikimowym, który prowadzi do powstawania aminokwasów aromatycznych: tyrozyny, fenyloalaniny i tryptofanu. Bez nich roślina nie może prawidłowo wytwarzać białek.
Pierwsze objawy pojawiają się zwykle po kilku dniach. Wzrost zostaje zahamowany, następnie liście żółkną, a chloroza przechodzi na łodygę i korzenie. Całkowite zamieranie następuje zazwyczaj po 2–3 tygodniach, zależnie od gatunku chwastu i pogody.
Glifosat nie niszczy roślin natychmiast. Jego działanie wynika z zatrzymania procesów metabolicznych, dlatego koszenie lub deszcz tuż po oprysku może ograniczyć efekt zabiegu.
Gdzie stosuje się glifosat?
W rolnictwie wykorzystuje się go do likwidacji chwastów przed siewem, oczyszczania ściernisk oraz utrzymania pasów technologicznych. Stosuje się go także w sadach, leśnictwie, ogrodach i na terenach przemysłowych. W uprawach odpornych na tę substancję – między innymi niektórych odmianach soi, kukurydzy czy bawełny – preparat niszczy chwasty, pozostawiając roślinę uprawną.
Desykacja plonów
Desykacja polega na chemicznym przyspieszeniu osuszania roślin przed zbiorem. Oprysk ma wyrównać dojrzewanie plonu i ułatwić pracę maszyn, lecz w określonych warunkach środek może trafić bezpośrednio na ziarno. Z tego powodu pozostałości analizuje się między innymi w produktach zbożowych, kaszach i płatkach.
W glebie glifosat jest umiarkowanie mobilny, a jego okres połowicznego rozpadu, oznaczany jako DT50, wynosi poniżej 30 dni. Głównym produktem rozpadu jest AMPA, czyli kwas aminometylofosfonowy. Ma on dłuższy czas półtrwania niż substancja macierzysta, a obie pozostałości mogą być wykrywane w środowisku wodnym.
W jakich produktach może występować?
Pozostałości mogą pojawiać się przede wszystkim w żywności pochodzącej z upraw konwencjonalnych. Dotyczy to zwłaszcza zbóż i produktów wytwarzanych z ich ziaren. Sama obecność pozostałości nie oznacza automatycznie przekroczenia normy, dlatego wyniki badań trzeba odnosić do obowiązujących limitów.
- płatki owsiane, pszenne i kukurydziane,
- musli oraz batony zbożowe,
- mąki, pieczywo i ciastka,
- kasze, w tym kasza gryczana i jaglana,
- soja, kukurydza oraz produkty pochodzące od zwierząt karmionych taką paszą.
Potencjalne pozostałości mogą dotyczyć także wyrobów z bawełny, takich jak waciki, podpaski, tampony, wkładki i chusteczki. Zwykłe mycie żywności usuwa część zanieczyszczeń powierzchniowych, ale nie eliminuje substancji, która przeniknęła do ziarna.
| Produkt lub grupa | Możliwa droga obecności | Co sprawdzać |
| Płatki i mąki | Surowiec z upraw konwencjonalnych | kraj pochodzenia i badania partii |
| Kasza gryczana | pozostałości po uprawie lub suszeniu | certyfikat ekologiczny i wyniki kontroli |
| Mięso i jaja | pasza zawierająca zboża lub soję | pochodzenie paszy |
Czy glifosat jest szkodliwy dla człowieka?
Ocena zależy od tego, czy mówimy o samym potencjale substancji, czy o ryzyku przy konkretnym narażeniu. Czysty glifosat ma stosunkowo niską toksyczność ostrą, a jego wartość LD50 wynosi 5600 mg/kg. Jest dobrze rozpuszczalny w wodzie – w temperaturze 25°C od 10 do 15,7 g/l – i praktycznie nierozpuszczalny w tłuszczach.
Preparaty handlowe zawierają jednak także substancje pomocnicze. To one mogą zmieniać właściwości mieszaniny i nasilać podrażnienia skóry, oczu, nosa oraz gardła. Przypadkowe połknięcie większej ilości środka może prowadzić do nudności, wymiotów, biegunki, oparzeń jamy ustnej, zaburzeń oddychania i rytmu serca. Przy pracy z preparatem ryzyko kontaktu jest większe niż przy śladowych pozostałościach w żywności.
Różne stanowiska instytucji
W 2015 roku IARC, agenda Światowej Organizacji Zdrowia, zaliczyła glifosat do grupy 2A – prawdopodobnie rakotwórczy dla ludzi. IARC ocenia potencjał zagrożenia, czyli to, czy substancja może wywoływać nowotwory w określonych warunkach.
EFSA, ECHA oraz amerykańska EPA analizują przede wszystkim ryzyko przy realnym narażeniu i zgodnym z przepisami stosowaniu. Te instytucje nie zaklasyfikowały glifosatu jako kancerogenu. Komisja Europejska w 2023 roku odnowiła zatwierdzenie substancji w UE do końca 2033 roku, przy zachowaniu wymogów dotyczących użycia i monitoringu.
| Instytucja | Rok oceny | Stanowisko |
| IARC | 2015 | Grupa 2A, prawdopodobnie rakotwórczy |
| EFSA | 2023 | Brak potwierdzenia kancerogenności |
| ECHA | 2022 | Brak klasyfikacji jako kancerogen |
| EPA | 2020 | Nieprawdopodobne działanie rakotwórcze |
Glifosat a celiakia – co wiadomo?
Celiakia jest chorobą autoimmunologiczną. Po spożyciu glutenu układ odpornościowy uszkadza błonę śluzową jelita cienkiego, co może prowadzić do zaniku kosmków jelitowych i zaburzeń wchłaniania składników odżywczych.
Nie potwierdzono, że glifosat powoduje celiakię. Istnieją jednak hipotezy łączące ekspozycję na ten herbicyd ze zmianami mikrobiomu jelitowego oraz większą wrażliwością na gluten. Szlak szikimowy występuje u części bakterii, dlatego badacze sprawdzają, czy substancja może zmieniać proporcje mikroorganizmów jelitowych. Wyniki badań laboratoryjnych i na zwierzętach nie pozwalają jeszcze wyciągnąć pewnych wniosków dotyczących ludzi.
Biegunka przewlekła, bóle brzucha, spadek masy ciała, niedokrwistość lub osłabienie wymagają konsultacji lekarskiej. Przed diagnostyką celiakii nie należy samodzielnie przechodzić na dietę bezglutenową, ponieważ może to zafałszować wyniki badań.
Jak ograniczyć kontakt z glifosatem?
Całkowite wyeliminowanie kontaktu ze środowiskowym glifosatem nie zawsze jest możliwe. Możesz jednak ograniczyć narażenie, wybierając produkty z kontrolowanych upraw i przestrzegając zasad bezpieczeństwa podczas pracy w ogrodzie:
- wybieraj żywność ekologiczną z certyfikatem,
- myj warzywa, owoce i ziarna przed spożyciem,
- sprawdzaj pochodzenie mąk, kasz oraz płatków,
- stosuj filtrację wody, jeśli mieszkasz na obszarze intensywnego rolnictwa,
- usuwaj chwasty mechanicznie, gdy nie ma potrzeby używania herbicydu.
Podczas oprysku trzeba używać rękawic, odzieży ochronnej i okularów, nie jeść ani nie pić oraz trzymać dzieci i zwierzęta z dala od miejsca zabiegu. Preparatów nie wolno stosować w pobliżu wód ani poza zakresem wskazanym na etykiecie. Glifosat nie jest lotny, słabo przenika przez skórę, a największe ryzyko ostrego zatrucia wiąże się z połknięciem preparatu.
Najważniejsza różnica w ocenach naukowych dotyczy metodologii: IARC ocenia potencjalne zagrożenie, natomiast EFSA i EPA analizują ryzyko przy określonej dawce oraz drodze narażenia.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czym jest glifosat i kiedy został wprowadzony do użytku?
To organiczny, nieselektywny herbicyd (N-(fosfonometylo)glicyna), zarejestrowany w USA w 1974 roku i stosowany w wielu środkach ochrony roślin.
Jak działa glifosat na rośliny?
Blokuje enzym EPSPS w szlaku szikimowym, co uniemożliwia syntezę niezbędnych aminokwasów i zatrzymuje wzrost rośliny.
Gdzie i w jakich zabiegach rolniczych używa się glifosatu?
Stosuje się go przed siewem, do oczyszczania ściernisk, na pasy technologiczne oraz w sadach, leśnictwie i na terenach przemysłowych, a także w uprawach odpornych na tę substancję.
Co to jest desykacja i dlaczego może wpływać na pozostałości glifosatu w ziarnie?
Desykacja to chemiczne przyspieszenie osuszania roślin przed zbiorem, co przy pewnych warunkach może spowodować trafienie środka na ziarno i pozostawienie śladów.
W jakich produktach żywnościowych mogą występować pozostałości glifosatu?
Najczęściej w produktach zbożowych jak płatki, mąki, pieczywo, kasze oraz w produktach sojowych i w produktach pochodzących od zwierząt karmionych takimi paszami.
Czy obecność pozostałości glifosatu w żywności oznacza automatycznie przekroczenie norm?
Nie, wykrycie śladów nie musi oznaczać przekroczenia dopuszczalnych limitów, dlatego wyniki badań trzeba odnieść do obowiązujących norm.
Czy glifosat jest szkodliwy dla ludzi i jakie instytucje mają różne stanowiska?
Toksyczność ostrej ekspozycji jest stosunkowo niska, ale preparaty zawierają substancje pomocnicze zwiększające podrażnienia; IARC uznała glifosat za prawdopodobnie rakotwórczy (grupa 2A), natomiast EFSA, ECHA i EPA nie potwierdziły jego kancerogenności przy realnym narażeniu.
Czy glifosat może powodować celiakię?
Nie udowodniono związku z celiakią; pojawiają się tylko hipotezy o wpływie na mikrobiom jelitowy, a dowody z badań na zwierzętach i w laboratorium nie przekładają się jeszcze na pewne wnioski u ludzi.
Jak można ograniczyć kontakt z glifosatem na co dzień?
Wybieraj żywność z upraw ekologicznych, myj surowce przed spożyciem, sprawdzaj pochodzenie produktów zbożowych, filtrować wodę w rejonach intensywnego rolnictwa i stosować mechaniczne usuwanie chwastów oraz środki ochrony osobistej przy oprysku.
